Polacy w czarnym zagłębiu Francji: Gabriel Garçon

Coraz więcej Polaków docenia wartość pamięci zbiorowej oraz pojedynczych historii rodzinnych, zachowanych w dokumentach, fotografiach i osobistych wspomnieniach. Dzięki tej wrażliwości Archiwum Pełne Pamięci – projekt Instytutu Pamięci Narodowej, którego celem jest gromadzenie i ochrona świadectw losów Polaków – wzbogaciło swój zasób o niezwykle cenny nabytek: materiały dotyczące życia polskiej społeczności emigracyjnej we Francji. Dokumenty te przekazał prof. Gabriel Garçon, wnuk polskich emigrantów, dzięki czemu unikalne dokumenty i rodzinne świadectwa zostaną zabezpieczone i udostępnione kolejnym pokoleniom badaczy.

Już w pierwszych latach po zakończeniu I wojny światowej Francja stanęła przed ogromnym wyzwaniem odbudowy zniszczonej gospodarki i infrastruktury. W warunkach powojennego zniszczenia brakowało rąk do pracy, zwłaszcza w przemyśle ciężkim, a szczególnie w kopalniach. W odpowiedzi na zapotrzebowanie robotników polsko‑francuska konwencja o emigracji i imigracji została podpisana 3 września 1919 r. To właśnie ona formalnie otworzyła drzwi dla pierwszych zorganizowanych fal polskich pracowników – głównie górników – trafiających do Francji na mocy umowy państwowej.

Polacy, którzy zdecydowali się wyjechać, często przyjeżdżali z obszarów wiejskich i robotniczych – przede wszystkim z Wielkopolski, Górnego Śląska, a także byłego Cesarstwa Niemieckiego. Już w pierwszych dekadach XX w. ich liczba znacząco rosła; w latach 1920–1930 do Francji przybyło blisko pół miliona migrantów polskich, z czego znaczna część osiedliła się w górniczym zagłębiu Nord‑Pas‑de‑Calais.

W tych osiedlach Polacy budowali swoje życie społeczne, rodzinne i kulturowe. W wielu miejscowościach powstawały polskie szkoły, duszpasterstwa, chóry, zespoły folklorystyczne oraz rozbudowane struktury towarzystw i stowarzyszeń. Ich celem było nie tylko wspieranie się w codziennym życiu, ale także zachowanie polskiej tożsamości narodowej – często mimo trudnych warunków pracy, izolacji językowej i początkowej ksenofobii.

Prof. Gabriel Garçon urodził się we Francji w 1953 r., w rodzinie polskich emigrantów górniczych, których losy są ściśle związane z historią tego ruchu migracyjnego. Jego rodzina wyjechała na Zachód już na początku XX w., a życie w społeczności polskiej, która z czasem stała się jedną z najliczniejszych emigracyjnych zbiorowości Polaków w Europie, na zawsze odcisnęło piętno na ich tożsamości. Garçon wspomina, że jego ojciec zaczął pracować w kopalni jako zaledwie trzynastolatek – świadectwo ciężkich warunków życia i pracy, które wielu polskich rodzin spotkały na obczyźnie.

Przekazane przez niego archiwalia (IPNBU 3922) obejmują zarówno unikalne fotografie, dokumenty organizacji polonijnych, jak i materiały dotyczące działalności konspiracyjnej Polaków we Francji podczas II wojny światowej – w tym dokumenty związane z Polską Organizacją Walki o Niepodległość (POWN) oraz spisy zrzeszeń stowarzyszeń społecznych, protokoły zebrań, księgi członkowskie i inne pamiątki rodzinne.

Takie dokumenty mają ogromne znaczenie dla badaczy, ponieważ uchwyciły zarówno codzienność – życie rodzin, ich wspólnoty, religijne zwyczaje i działalność stowarzyszeń – jak i momenty dramatyczne, związane z okupacją, wojną i uczestnictwem Polaków w działaniach oporu we Francji.

Dla historyków i badaczy emigracji polskiej kluczowe są nie tylko suche dane liczbowe, ale także informacje, które pozwalają zrozumieć, jak Polacy organizowali swoje życie za granicą. Książka dr. Pawła Sękowskiego „Imigranci polscy we Francji 1939–1949. Ciąg dalszy integracji” bada proces integracji Polaków nad Sekwaną, analizując m.in. trzy podstawowe wymiary zachowania polskości: szkolnictwo polskie, duszpasterstwo rzymskokatolickie oraz aktywność stowarzyszeniową. Ta monografia, wydana nakładem IPN, podkreśla, że – choć po II wojnie światowej część Polaków zdecydowała się wrócić do Polski – wielu pozostało we Francji, integrując się coraz bardziej z lokalną społecznością, jednocześnie zachowując swoje korzenie.

Sękowski wskazuje, że dla polskich emigrantów warunki ekonomiczne były jednym z głównych motywów wyjazdu, ale to dzięki wspólnocie i kulturze udało im się stworzyć trwałe więzi społeczne. Wielu przedstawicieli drugiego i trzeciego pokolenia migrantów stawało się Francuzami polskiego pochodzenia, z czasem łącząc oba światy – własne dziedzictwo i kraj przyjmujący.

Materiały przekazane przez prof. Garçona zostały profesjonalnie zabezpieczone przez pracowników Archiwum IPN. Dzięki temu stanowią dziś cenny element historycznego dziedzictwa – zarówno w perspektywie naukowej, jak i społecznej. To, co dziś znajduje się w zasobie Archiwum, dokumentuje nie tylko losy jednej rodziny. Stanowi również świadectwo dziejów Polonii we Francji oraz przypomina o znaczącej roli, jaką polska emigracja odegrała w historii obu państw.

Takie archiwalia są nie tylko źródłem informacji, lecz także mostem między pokoleniami – umożliwiają kontakt z przeszłością, którą często trudno odnaleźć we wspomnieniach ustnych lub pamięci rodzinnej. Ich opracowanie i udostępnienie szerokiej publiczności daje szansę na nową interpretację epok, zrozumienie mechanizmów migracji oraz refleksję nad tożsamością narodową w doświadczeniu emigracyjnym.