„Myszka” z Ravensbrück. Kolekcja Marii Hiszpańskiej-Neumann w Archiwum IPN

Do zasobu Archiwum IPN trafiła Kolekcja grafik, rysunków i akwareli Marii Hiszpańskiej-Neumann (1917–1980) – wybitnej polskiej graficzki, ilustratorki i malarki, więźniarki niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Zbiór przekazały dzieci artystki – Bogna i Michał Neumann – zachowując w ten sposób dorobek matki jako świadectwo historii i osobistego doświadczenia wojny.

Prezentowana kolekcja obejmuje prace powstałe zarówno w czasie okupacji i pobytu w obozie, jak i dzieła będące powojennym artystycznym rozrachunkiem z traumą II wojny światowej. Prace Marii Hiszpańskiej-Neumann łączą wysoki poziom artystyczny z wyjątkową wartością źródłową – są świadectwem niemieckiego systemu obozowego i zapisem indywidualnego doświadczenia kobiety-artystki.

Maria Hiszpańska urodziła się 28 października 1917 r. w Warszawie jako najmłodsze dziecko Stanisława Feliksa Hiszpańskiego – znanego warszawskiego mistrza szewskiego – oraz Zofii Janiny z domu Kraków. Miała dwóch starszych braci: Zdzisława oraz Stanisława, który również został artystą.

Historia jej rodziców stanowi niezwykły rozdział rodzinnej pamięci. Oboje przed I wojną światową przebywali w Paryżu, gdzie działali w środowisku polonijnym. Ojciec Marii, skonfliktowany z własnym ojcem, wyjechał do Francji niemal bez środków do życia – podejmował pracę fizyczną, jednocześnie studiując na Sorbonie. Matka wychowywała się w Paryżu i obracała w kręgach polskiej emigracji. Rodzinne wspomnienia wskazują, że poznali się w paryskim środowisku polonijnym, a ich pierwsze spotkanie zostało zaaranżowane przez Marię Skłodowską-Curie i jej męża. Po powrocie do Warszawy Stanisław Hiszpański przejął rodzinny zakład.

Maria ukończyła Gimnazjum Popielewskiej-Roszkowskiej, a następnie podjęła studia w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie pod kierunkiem m.in. Stanisława Ostoi-Chrostowskiego i Karola Tichego. W 1939 r. uzyskała absolutorium, jednak wybuch wojny uniemożliwił jej obronę dyplomu.

We wrześniu 1939 r. dokumentowała zniszczenia Warszawy. W czasie okupacji działała w Związku Walki Zbrojnej jako kolporterka prasy podziemnej. 19 czerwca 1941 r. została aresztowana. Po pobycie w więzieniach w Radomiu i Pińczowie 10 kwietnia 1942 r. trafiła do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała numer 10219. Następnie skierowano ją do podobozu w Neubrandenburgu, gdzie pracowała przymusowo w zakładach zbrojeniowych.

W obozie potajemnie tworzyła rysunki dokumentujące życie więźniarek – portrety współwięźniarek, sceny pracy ponad siły, choroby, przemocy, codziennych zmagań. Rysowała na kartonie, marginesach gazet i skrawkach papieru. Prace były przemycane poza teren obozu jako świadectwo zbrodni. Część z nich została zniszczona w dramatycznych okolicznościach. W 1975 r. w NRD odnaleziono ukryte materiały obozowe, które zawierały także jej rysunki. Zostały one zwrócone do Polski i zdeponowane w byłym obozie Auschwitz-Birkenau.

W kwietniu 1945 r. uciekła podczas ewakuacji obozu i doczekała wyzwolenia. Do Warszawy powróciła latem tego samego roku.

Po wojnie Maria Hiszpańska-Neumann poświęciła się grafice książkowej, drzeworytowi i ilustracji. Współpracowała z wydawnictwami „Wiedza” oraz „Książka i Wiedza”, a także z „Tygodnikiem Powszechnym”. Była ilustratorką „Tristana i Izoldy” Gottfrieda von Strassburga — wydawnictwa, które w 1961 r. w NRD zostało uznane za najpiękniejszą książkę roku.

Maria Hiszpańska-Neumann zaprojektowała okładkę pierwszego wydania wspomnień Władysława Szpilmana, na podstawie których powstał film „Pianista”.

W 1948 r. poślubiła muzykologa Janusza Neumanna. Ich dom w Warszawie stał się miejscem spotkań środowiska artystycznego i intelektualnego. Mąż był dla niej oparciem w trudnych latach powojennych – doświadczenie obozowe oraz śmierć bliskich (25 września 1939 r. podczas bombardowania Warszawy zginął ojciec artystki, a w Powstaniu Warszawskim jej narzeczony i przyjaciółka) pozostawiły w jej życiu głęboką traumę.

Szczególne miejsce w jej dorobku zajmuje cykl reliefów „Zamordowane miasto”, inspirowany poezją Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Jest to artystyczna refleksja nad zniszczeniem Warszawy i tragedią Powstania.

Bliscy nazywali ją „Myszką”. Określenie to zyskała jeszcze w szkolnych latach, gdy ze względu na filigranową posturę i żywy temperament mówiono o niej „Mysz”. Znak graficzny myszy (z prostym i opuszczonym ogonkiem) stał się później jej artystycznym podpisem.

Zapraszamy do wysłuchania reportażu z serii „Archiwum Pełne Pamięci – …aby każdy okruch historii został uratowany!”. W podcaście o życiu Marii Hiszpańskiej-Neumann, traumie wojny i twórczości, która stała się zapisem pamięci, opowiedzą córki artystki.