Ślady radomskiej konspiracji. Dar Marii Krzeszowskiej

Jesienią 2017 r. do Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Radomiu trafił niewielki objętościowo, lecz niezwykle cenny zbiór dokumentów Armii Krajowej z okresu II wojny światowej. Przekazała go Maria Krzeszowska, mieszkanka Skaryszewa pod Radomiem, w ramach proektu IPN „Archiwum Pełne Pamięci”, którego celem jest ratowanie prywatnych archiwów i udostępnianie ich badaczom oraz opinii publicznej. Dokumenty te przez dziesięciolecia przechowywane były w domowym zaciszu – wbrew wojennym rozkazom i powojennym realiom politycznym – a ich ocalenie jest świadectwem odwagi i odpowiedzialności kolejnych depozytariuszy. Dziś stanowią unikatowe źródło wiedzy o działalności konspiracyjnej Inspektoratu A Radom AK i codziennym funkcjonowaniu Polskiego Państwa Podziemnego.

Historia tego archiwum sięga czasów okupacji niemieckiej. Właścicielką dokumentów była początkowo Jadwiga Piwnicka, żona żołnierza Armii Krajowej, po wojnie zaangażowanego również w konspirację niepodległościową. Niedługo przed śmiercią, z obawy o dalsze bezpieczne przechowywanie materiałów, przekazała je Jadwidze Ratter – łączniczce AK o pseudonimie „Mewa”, działającej w Radomiu. Ratter, świadoma zagrożeń, jakie w okresie powojennym wiązały się z posiadaniem dokumentów konspiracyjnych, nigdy nie zdecydowała się oddać ich instytucjom kontrolowanym przez władze PRL. Przez lata pozostawały więc w prywatnym depozycie, ukrywane i chronione przed zniszczeniem.

Po śmierci Jadwigi Ratter dokumenty odnaleźli jej córka Maria oraz zięć Ryszard Krzeszowscy. Latem 2017 r., podczas porządkowania domowego archiwum, natrafili na teczkę opisaną jako „materiały AK”. Po namyśle podjęli decyzję o przekazaniu zbioru do IPN, aby zapewnić mu profesjonalne zabezpieczenie i umożliwić jego naukowe wykorzystanie.

Choć zbiór liczy zaledwie około 0,05 metra bieżącego akt, jego zawartość ma wyjątkową wartość źródłową. Składa się on z kilkuset kart dokumentów wytworzonych w latach 1942–1944 przez struktury Armii Krajowej na terenie Inspektoratu A Radom, wchodzącego w skład Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK o kryptonimie „Jodła”. Są to oryginalne materiały konspiracyjne: rozkazy, meldunki, korespondencja, wnioski awansowe i odznaczeniowe, dokumenty Kedywu oraz Wojskowego Sądu Specjalnego. Zachowały się zarówno maszynopisy, jak i zapisy odręczne, często sporządzone na papierze przebitkowym lub bibułce, z widocznymi adnotacjami kancelaryjnymi.

Dokumentacja obejmuje różne szczeble dowodzenia – od Komendy Głównej AK i Komendy Okręgu „Jodła”, po Inspektorat Radom i podległe mu obwody: Radom i Kozienice. Dzięki temu możliwe jest śledzenie nie tylko decyzji podejmowanych „na górze”, lecz także codziennego funkcjonowania struktur terenowych Polskiego Państwa Podziemnego.

Szczególnie cenną częścią zbioru są tabele kryptonimów i skróty szyfrowe, które pozwalają odczytać zaszyfrowane meldunki i rozkazy. Tego typu materiały, zgodnie z zasadami konspiracji, powinny zostać zniszczone jeszcze w czasie wojny. Ich zachowanie należy do rzadkości i ma ogromne znaczenie dla badaczy, ponieważ umożliwia pełniejsze zrozumienie treści dokumentów nie tylko z Radomia, lecz także z całego okręgu radomsko-kieleckiego.

W zbiorze znajdują się również materiały dotyczące najważniejszych działań zbrojnych AK w regionie, takich jak akcja „Burza”, przygotowania do odtworzenia Wojska Polskiego („Deszcz”) czy marsz oddziałów AK na pomoc walczącej Warszawie („Zemsta”). Obok opisów walk i potyczek pojawiają się też dokumenty pokazujące mniej znane, lecz niezbędne aspekty konspiracyjnej rzeczywistości – kwestie finansowe, zaopatrzeniowe i organizacyjne. Dzięki nim możliwe jest odtworzenie „prozy życia” podziemia: zdobywania środków, rozdziału funduszy, zakupu broni i utrzymania oddziałów.

Uzupełnieniem zbioru są powojenne odpisy dokumentów, notatki i wspomnienia sporządzane przez nieustalonych autorów, a także wycinki prasowe z lat 70. XX w. oraz pojedynczy dokument z 1954 r. dotyczący Michała Issajewicza, żołnierza AK i uczestnika zamachu na Franza Kutscherę.

Po opracowaniu archiwalnym zbiór otrzymał sygnaturę IPN Ra 172/1 i został podzielony na trzy tomy. Materiały są dziś dostępne w Repozytorium Cyfrowym IPN, co pozwala na ich wykorzystanie zarówno przez historyków, jak i wszystkich zainteresowanych dziejami Armii Krajowej.

Przekazanie dokumentów przez Marię Krzeszowską pokazuje, jak wielką rolę w zachowaniu narodowej pamięci odgrywają prywatne osoby i rodzinne archiwa. Dzięki ich decyzji konspiracyjne zapiski, które przez dziesięciolecia pozostawały w ukryciu, stały się trwałą częścią dziedzictwa historycznego i źródłem wiedzy o losach Armii Krajowej na ziemi radomskiej.

Zapraszamy do wysłuchania podcastu na temat tego wyjątkowego archiwum. O tym, dlaczego konspiracyjne dokumenty AK przez kilkadziesiąt lat musiały pozostać w ukryciu, jak wyglądało codzienne życie młodej łączniczki Armii Krajowej w okupowanym Radomiu, a także o wielu innych ciekawostkach opowiedzą pracownicy IPN - dr Krzysztof Busse i dr Marek Jedynak, oraz darczyńcy - Maria i Ryszard Krzeszowscy.