Od Kresów po Argentynę – historia jednej familii

W 2023 oraz 2024 roku bracia Antoni i Bartłomiej Moszoro oraz ks. Stefan Moszoro-Dąbrowski z Argentyny, a także ich kuzynka Agata Szkarłat z Wrocławia, w ramach projektu „Archiwum Pełne Pamięci”, przekazali do archiwum IPN liczne dokumenty, fotografie i artefakty dotyczące losów rodzin Moszoro i Szkarłat. Obie rodziny pochodziły z Kresów Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej. W wyniku dramatycznych wydarzeń II wojny światowej ich członkowie, jak wielu innych Polaków, zostali rozproszeni po świecie, ponieważ ich ojczyste strony znalazły się poza granicami Polski. Dla części z nich nowym domem stała się Argentyna.

Rodzina Moszoro wywodzi się z jednego z najstarszych ormiańskich rodów osiadłych w Polsce. W II połowie XVIII wieku ród został włączony do polskiej szlachty. Protoplaści rodziny zajmowali się handlem i hodowlą koni pociągowych, a z czasem pełnili funkcje urzędnicze. Przez pokolenia Moszorowie wykształcili wielu duchownych związanych z Kościołem katolickim. Jednym z ostatnich centrów ich życia na terenie II Rzeczypospolitej była Kołomyja, gdzie znajdowało się gospodarstwo Julii i Antoniego Moszoro, rodziców Stefana (ur. 1900 r.) i Kazimierza (ur. 1911 r.), od których zaczyna się nasza opowieść.

Kazimierz ukończył studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej w czerwcu 1939 roku. Latem rozpoczął pracę w Fabryce Amunicji nr 2 Państwowych Wytwórni Uzbrojenia w Dąbrowie-Borze. W trakcie studiów ukończył kurs wojskowy w Wołyńskiej Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii, a także angażował się w działalność polityczną Młodzieży Wszechpolskiej i Bratniej Pomocy. W środowisku tym poznał swoją przyszłą żonę, Ludmiłę Marię Dąbrowską (ur. 1917 r.) – dawną harcerkę, studentkę historii i dyplomacji na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Ludmiła była związana z lwowskim oddziałem Narodowej Organizacji Kobiet oraz Stronnictwem Narodowym.

W obliczu zbliżającej się wojny z Niemcami Kazimierz otrzymał powołanie do 1. pułku artylerii motorowej stacjonującego w Stryju. Po 17 września 1939 roku wraz z wojskiem ewakuował się przez Rumunię na Węgry, gdzie został internowany. Stąd uciekł do Francji, a po kapitulacji tego kraju trafił do Wielkiej Brytanii, gdzie służył w 10. Brygadzie Kawalerii Pancernej Polskich Sił Zbrojnych na terenie Szkocji.

Ludmiła nie zdążyła ukończyć studiów. Po wybuchu wojny włączyła się w działalność ruchu oporu w ramach Narodowej Organizacji Wojskowej. Była ścigana przez NKWD. W czerwcu 1940 roku, pod pseudonimem Maria Meyer, przedostała się do Krakowa, gdzie nadal prowadziła działalność konspiracyjną. Aresztowana przez Gestapo w styczniu 1945 roku, została osadzona w więzieniu Montelupich, skąd trafiła do KL Auschwitz, a później do innych nazistowskich obozów, w tym Ravensbück. Po wyzwoleniu dołączyła do Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet 2. Korpusu Polskiego we Włoszech.

Po zakończeniu działań wojennych w Europie, Kazimierz i Ludmiła spotkali się ponownie w Wielkiej Brytanii, gdzie jak inni żołnierze PSZ oczekiwali na dalsze decyzje dotyczące ich przyszłości. Powrót do pozbawionej suwerenności ojczyzny był dla nich nie do zaakceptowania. W 1947 roku Kazimierz i Ludmiła pobrali się w Londynie, a następnie podjęli trudną decyzję o wyjeździe do Argentyny, gdzie Kazimierz znalazł pracę w państwowej firmie zbrojeniowej. Emigracja za ocean oznaczała długą rozłąkę z bliskimi, pozostawionymi za "żelazną kurtyną".

Stefan Moszoro, służył w armii austro-węgierskiej podczas I wojny światowej, a od listopada 1918 roku działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. Brał udział w wojnie polsko-ukraińskiej i wojnie z bolszewikami. W 1925 roku ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i pracował jako nauczyciel i urzędnik. W okresie międzywojnia działał społecznie i politycznie m.in. w Związku Strzeleckim, Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”, a także Obozie Zjednoczenia Narodowego. W 1932 roku poślubił Stefanię Krzemień. Mieli dwoje dzieci.

Stefan brał udział w kampanii polskiej 1939 roku, walczył w 49. Huculskim Pułku Strzelców 11. Karpackiej Dywizji Piechoty. 22 września przekroczył granicę polsko-węgierską i został internowany. Po ucieczce w marcu 1940 roku udało mu się przedostać do Palestyny. Tam dołączył do Legii Oficerskiej Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, a po rozformowaniu jednostki wszedł w skład 3. Dywizji Strzelców Karpackich 2. Korpusu Polskiego. Walczył m.in. pod Monte Cassino. Po wojnie oczekiwał na demobilizację w Anglii. Tam spotkał Kazimierza i Ludmiłę. Stefan zdecydował się wrócić do komunistycznej Polski – w 1948 roku zamieszkał z rodziną we Wrocławiu, gdzie pracował jako dyrektor filii Narodowego Banku Polskiego. Był inwigilowany przez władze PRL.

Po wojnie Polacy masowo osiedlali się w Argentynie, szczególnie w Buenos Aires, gdzie znajdowali zatrudnienie w świetnie rozwijającej się gospodarce, ale nie tylko. Kazimierz i Ludmiła Moszoro wybrali miasto Rosario, silny ośrodek przemysłowy z liczną polską społecznością. Szybko zaangażowali się w życie polonijne, działając w Towarzystwie Polskim „Dom Polski”, Towarzystwie Polskim im. Fryderyka Chopina, a także Związku Polaków w Argentynie. W duchu wartości narodowo-katolickich promowali kulturę, język i historię Polski. Ludmiła prowadziła działalność harcerską, organizowała spotkania, wykłady i wydarzenia kulturalne.

Małżeństwo kontynuowało działalność polityczną w ramach Stronnictwa Narodowego. Od lat 50. Stefan Moszoro, a później inni członkowie jego rodziny, pełnili funkcje prezesów „Domu Polskiego”. Rodzina Moszoro aktywnie uczestniczyła w życiu społecznym, religijnym i patriotycznym argentyńskiej Polonii, przyczyniając się do jej integracji i zachowania tożsamości.

Ich syn Bartłomiej Stanisław Moszoro – ekonomista, publicysta i społecznik – kontynuował rodzinne zaangażowanie. Organizował m.in. wystawy, odczyty i manifestacje w obronie Polaków represjonowanych przez reżim komunistyczny. Od 1997 roku pełni funkcję konsula honorowego RP w Rosario. Wkład rodziny Moszoro w życie argentyńskiej Polonii i rozwój relacji polsko-argentyńskich został wielokrotnie doceniony.

Marzeniem Ludmiły i Kazimierza był powrót do Polski. Po 1989 roku jeden z synów i dwóch wnuków wrócili na stałe do kraju. Kazimierz i Ludmiła również odwiedzili utraconą ojczyznę, a ich dzieci i wnuki nadal pielęgnują polską tożsamość narodową.

Wystawa składa się z dwujęzycznych (polsko-hiszpańskich) plansz tematycznych prezentujących. Można zobaczyć na niej także cenne artefakty, m.in. nieśmiertelniki i manierkę Kazimierza Moszoro z okresu służby w PSZ oraz modlitewnik Ludmiły Dąbrowskiej który towarzyszył Ludmile od więzienia na Montelupich w Krakowie wraz z własnoręcznie wykonanym z obozowego koca  w KL Auschwitz futeralikiem. Ważnym uzupełnieniem ekspozycji są nieprezentowane dotychczas amatorskie filmy dokumentujące szlak bojowy 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka, nakręcone przez żołnierza tej formacji, wieloletniego przyjaciela rodziny Moszoro, Eugeniusza Siedleckiego.

Ekspozycja została objęta honorowym patronatem przez Ambasadę Argentyny w Polsce.

Od 2 czerwca do 31 sierpnia 2025 r. wystawę można oglądać w Bastionie św. Rocha na Jasnej Górze.

Z okazji Dniu Osadnika Polskiego w Argentynie zapraszamy do wysłuchania podcastu o historii rodziny Moszoro – jednej z wielu polskich rodzin zmuszonych przez wojnę i zmiany geopolityczne do emigracji z Kresów II Rzeczypospolitej aż na drugi kraniec świata.