Obozowa odyseja Juliana Rojka – przestroga dla potomnych

Julian Rojek urodził się 27 kwietnia 1915 roku w miejscowości Rożyska jako syn Wojciecha i Marceli z domu Liszek. Był bratem znanego przedwojennego publicysty i działacza ruchu narodowego, Mariana Emila Rojka. W latach 1934–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Tuż przed agresją hitlerowskich Niemiec na Polskę został powołany do wojska. Przydzielono go do Ośrodka Zapasowego 12. Dywizji Piechoty w Złoczowie.

Po klęsce kampanii polskiej uniknął aresztowania przez NKWD i podjął pracę księgowego w przedsiębiorstwie hodowli bydła w Rożyskach, a potem w Jazłowcu. W kwietniu 1940 roku Julian Rojek poślubił Mieczysławę Rzeszowską. Rok później na świat przyszła ich córka, Danuta. Po ataku III Rzeszy na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku kontynuował walkę z niemieckim okupantem, działając w Polskim Związku Powstańczym, czyli AK bądź Narodowej Organizacji Wojskowej – sprawa ta nie jest do końca jasna. Posługiwał się pseudonimem: „Twardowski”. Zajmował się m.in. fałszowaniem dokumentów na potrzeby lwowskiej konspiracji. Pracował wtedy jako ślusarz kolejowy, a później jako agent skupu skór, które dostarczał do jednej z niemieckich firm – co umożliwiało mu przemieszczanie się po terenie i przerzucanie broni.

W czasie akcji scaleniowej AK i NOW prowadzonej na przełomie 1942 i 1943 roku Julian Rojek został zadenuncjowany przez Romana Wójcickiego ps. „Walewski” – kierownika wywiadu w Komendzie Okręgowej NOW, a następnie 31 maja 1943 roku aresztowany przez gestapo. Wraz z nim w ręce Niemców wpadło wówczas ponad sto osób z NOW i SN. Julian Rojek trafił do więzienia przy ul. Łąckiego we Lwowie, zwanego katownią Lwowa. Następnie był więziony w niemieckich obozach koncentracyjnych: KL Lublin (Majdanek), Gross-Rosen i Buchenwald.

Na Majdanku pełnił funkcję gońca w głównym składzie odzieżowym, co dawało mu względną swobodę poruszania się po obozie i pozwalało na podjęcie działalności konspiracyjnej. Zajmował się zbieraniem grypsów porzuconych przez nowo przybyłych więźniów, które następnie przekazywał „lewą pocztą” ich rodzinom – informując tym samym o ich losie.

Po ewakuacji Majdanka został przetransportowany do obozu Gross-Rosen, a następnie w lutym 1945 roku wziął udział w marszu śmierci do Buchenwaldu – przymusowej deportacji więźniów w głąb III Rzeszy, by wykorzystać ich do pracy na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. W wyniku chaosu związanego z kolejnymi transportami więźniów utracił kontakt z rodziną. Przetrwanie zawdzięczał nieustannym myślom o żonie i dziecku – to one podtrzymywały go przy życiu.

Wiosną 1945 roku, po wyzwoleniu obozu Buchenwald przez armię amerykańską, z powodu złego stanu zdrowia oraz zmienionych granic powojennej Polski nie mógł od razu wrócić do kraju. Prawdopodobnie obawiał się także represji ze strony komunistycznych władz. Został zarejestrowany przez aliancką administrację okupacyjną jako displaced person (DP, potocznie: dipis), czyli osoba przesiedlona. Po leczeniu wstąpił do polskich oddziałów wartowniczych przy armii amerykańskiej w Niemczech.

Natychmiast rozpoczął poszukiwania rodziny. Uważał, że żona i córka zostały wywiezione do pracy przymusowej do Niemiec – co okazało się błędnym założeniem. Mieczysława Rojek wraz z córką Danutą pozostały przez całą wojnę w ich mieszkaniu we Lwowie, czekając na jego powrót. W maju 1946 roku Mieczysława otrzymała od teściowej list, z którego dowiedziała się, że Julian żyje. Wkrótce wyjechała z córką ze Lwowa i zamieszkała z rodziną męża w Zabrzu. 22 września 1946 roku Julian Rojek odnalazł rodzinę i wrócił do Polski.

Rojkowie osiedlili się na Pomorzu Zachodnim. W 1949 roku przyszła na świat ich druga córka, Elżbieta. Córki wspominają ojca jako człowieka ciepłego, uprzejmego, dowcipnego i otwartego, który łatwo nawiązywał kontakty. Niestety, nie potrafił poradzić sobie z traumą wojenną, co w końcu doprowadziło do rozpadu rodziny, którą tak bardzo kochał. Zmarł 27 maja 1989 roku w Zabrzu.

Wstrząsające wspomnienia z czasów wojny Julian Rojek spisał w lipcu 1980 roku w relacji zatytułowanej „Przykre wspominki”, którą zdeponował w Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku. Czuł potrzebę podzielenia się swoim doświadczeniem, by dać świadectwo okrucieństw wojny. Prawdopodobnie w latach 70. zgłosił się także do programu TVP „Świadkowie”, który prezentował relacje uczestników ważnych wydarzeń, lecz ostatecznie nie został do niego zaproszony.

Ponad czterdzieści lat temu Mirosław Rypiński, pracownik Telewizji Polskiej, natknął się przy śmietniku na porzucone dokumenty Juliana Rojka. Zaintrygowany, zabrał je i przechował. Niedawno przekazał je swojemu bratankowi – Jakubowi, który z kolei powierzył je opiece Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Wśród tych dokumentów z lat 1943–1944 znalazły się m.in.:

• kilkanaście grypsów z okresu pobytu w więzieniu przy ul. Łąckiego we Lwowie oraz w KL Lublin,
• osiem kart pocztowych wysłanych z Majdanka do żony i córki,
• opis warunków panujących w obozie
• korespondencja dotycząca poszukiwań Juliana, prowadzona przez Mieczysławę Rojek.

Dzięki tym pamiątkom pamięć o losach Juliana Rojka – więźnia, konspiratora, męża i ojca – pozostaje żywa i stanowi ważne świadectwo dramatycznych losów Polaków w czasie II wojny światowej.

Zapraszamy serdecznie do wysłuchania reportażu z serii ,,Archiwum Pełne Pamięci – ...aby każdy okruch historii został uratowany!’’ pt. „Julian Rojek – śledztwo archiwalne”. O brutalnych metodach przesłuchań stosowanych przez gestapo, desperackiej próbie wykupienia męża z Majdanka, a także historię lalki Baśki Majdaniarki opowiedzą: córka naszego bohatera - Danuta Rojek-Lenkiewicz,
jego wnuczka - Agata Kłopotowska oraz starszy kustosz archiwalny
w Archiwum IPN - dr Justyna Staroń.