Losy rodziny Abramow-Newerly

Człowiek wielu zawodów i pasji: myśliwy, rzemieślnik, dyrektor zakładu produkcyjnego, stenograf i sekretarz Janusza Korczaka, redaktor czasopism, literat, pedagog, społecznik, autor powieści takich jak „Chłopiec z Salskich Stepów” oraz „Pamiątka z Celulozy”. W swojej twórczości opisywał to, na czym się znał i czego doświadczył. Obszerne i różnorodne materiały po tym wybitnym pisarzu i wyjątkowym człowieku zostały przekazane przez rodzinę do Archiwum IPN w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci w czerwcu 2024 roku.

Kolekcja zawiera unikalne dokumenty, księgozbiór i artefakty, dotyczące losów i twórczości członków rodziny Abramow-Newerly, pochodzące z okresu od XIX do XXI wieku. Wśród nich znajdują się m.in. materiały warsztatowe dotyczące pracy literackiej Igora Newerlego – maszynopisy, rękopisy i druki w różnych językach, medale i odznaczenia, przedmioty codziennego użytku (zegarki, okulary, narzędzia do pisania), akcesoria wykorzystywane podczas podróży i polowań. Do najcenniejszych zaliczymy znak osobisty żołnierza 8. Estońskiego Pułku Piechoty, należący prawdopodobnie do jego ojca Mikołaja Abramowa, a także listy pisane do żony z niemieckich obozów koncentracyjnych podczas II wojny światowej.

Igor Newerly ur. 24 marca 1903 r. osadzie Zwierzyniec w Puszczy Białowieskiej. Był synem rosyjskiego oficera Mikołaja Abramowa i Teresy Newerly, pochodzącej z rodziny o czeskich korzeniach. W dzieciństwie, w wyniku nieszczęśliwego wypadku, stracił prawą nogę i poruszał się przy pomocy ciężkiej skórzanej protezy. Wbrew temu prowadził aktywny tryb życia.
W młodości wiązał pewne nadzieje z ideami sprawiedliwości społecznej i równouprawnienia głoszonymi przez bolszewików. Jednak pod wpływem doświadczeń rewolucji październikowej oraz wojny domowej w Rosji,  jego stosunek do tej ideologii uległ zmianie. Podczas studiów prawniczych na Uniwersytecie w Kijowie, założył z kolegami kółko socjaldemokratyczne. Został za to relegowany z uczelni, a następnie aresztowany i zesłany do Odessy. Tam skazano go na zsyłkę. To wydarzenie miało istotny wpływ na jego dalsze losy.

Z pomocą rodziny, w 1924 roku przekroczył nielegalnie granicę Polski, praktycznie bez znajomości języka polskiego. Po ucieczce z ZSRS zmienił imię na Jerzy i do połowy lat trzydziestych przebywał w Polsce jako rosyjski emigrant. W 1925 roku rozpoczął współpracę z Januszem Korczakiem. To Korczak rozpoznał w nim talent pisarski i w 1932 roku zaproponował mu przejęcie redakcji czasopisma „Mały Przegląd”, czym zajmował się do wybuchu II wojny światowej. Poznał wtedy swoją żonę, Barbarę Szejnbaum - wychowankę Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka i Stefanię Wilczyńską. Barbara była nauczycielką śpiewu oraz współzałożycielką i aktorką żoliborskiego teatru dla dzieci „Baj”. W latach 1928–1933 Newerly studiował pedagogikę w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. W 1933 roku urodził się ich jedyny syn Jarosław, który kontynuował zawodową pasję ojca.

Po wybuchu wojny przez rok pracował jako szklarz w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym, szklił okna kamienic zniszczonych podczas bombardowań. W latach 1940–1942 kierował młodzieżowymi zakładami stolarskimi Rady Głównej Opiekuńczej na Żoliborzu. Lubił pracę z drewnem. Rok później założył Spółdzielnię Zabawkarsko-Stolarską. Jednocześnie działał w konspiracji, produkując broń dla potrzeb podziemia. W styczniu 1943 roku został aresztowany przez gestapo w wyniku denuncjacji. Wówczas powrócił do swojego prawdziwego imienia – Igor. Trafił do więzienia na Pawiaku, a następnie do obozów koncentracyjnych: Majdanek, Auschwitz, Sachsenhausen-Oranienburg i Bergen-Belsen. Pomimo znacznej niepełnosprawności przeżył cztery niemieckie obozy i brał udział w marszach śmierci.

Po wojnie powrócił do kraju, angażując się w działalność społeczną i wychowawczą. Był twórcą i dyrektorem przedsiębiorstwa przemysłowo-handlowego Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, które produkowało meble, zabawki i pomoce szkolne dla najmłodszych. Redagował czasopisma młodzieżowe oraz tworzył słuchowiska radiowe. Był współzałożycielem Komitetu Uczczenia Pamięci Janusza Korczaka. Wspomnienia z okresu międzywojnia, związane z niesprawiedliwością społeczną i bezrobociem, wzmocniły jego lewicowe przekonania. W 1947 roku ponownie zaangażował się w działalność polityczną, wstępując do PPS. Po połączeniu tej partii z PPR, stał się członkiem PZPR, co z czasem uznał za jeden z największych życiowych błędów.

W 1948 roku zadebiutował jako pisarz. Był już człowiekiem dojrzałym i doświadczonym. Jego pierwsza powieść „Chłopiec z Salskich Stepów” opisywała losy jego współwięźnia z obozu na Majdanku. Dwa lata później opublikował „Archipelag ludzi odzyskanych”, będący zapisem swoich obserwacji z pobytu na Warmii i Mazurach, a także pracy w domu dziecka w Bartoszycach. W 1950 roku ukazała się „Pamiątka z Celulozy”, opowieść o zakładach celulozy we Włocławku. Igor Newerly był także działaczem Związku Literatów Polskich, a w latach sześćdziesiątych prezesem oddziału Warszawskiego.

Zmieniająca się sytuacja polityczna w Polsce, represje i cenzura skłoniły Newerlego do zmiany poglądów na bardziej liberalne i demokratyczne. W odpowiedzi na patologie PRL-u, w 1966 roku stworzył memoriał Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich, skierowany do Zarządu Głównego ZLP, w którym bronił wolności słowa. Często stawał po stronie prześladowanych, m.in. Leszka Kołakowskiego, Jacka Kuronia, czy Marka Nowakowskiego, którzy byli represjonowani przez władze komunistyczne. W 1966 roku wystąpił z partii
i zdystansował od aktywnego życia politycznego. Pozostał aktywny jako pisarz.

Do końca życia miał wyrzuty sumienia, że przeżył, gdy inni współpracownicy z „Małego Przeglądu” zginęli w komorze gazowej. Zmarł 19 października 1987 roku w Warszawie, gdzie został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Serdecznie zapraszamy do wysłuchania reportażu z serii ,,Archiwum Pełne Pamięci – ...aby każdy okruch historii został uratowany!’’ pt. „Losy rodziny Abramow-Newerly, cz. 1 – Igor”.

O dzieciństwie rosyjskiego emigranta, który stał się wybitnym polskim pisarzem, który z członka PZPR przemienił się w obrońcę twórców represjonowanych przez władze, oraz o charyzmatycznej osobowości, odwadze i niezwykłych pasjach artysty opowiedzą jego potomkowie i pracownicy Archiwum IPN.

Urodził się w Warszawie 17 maja 1933 roku. Jak powyżej wspomniano, jest synem pisarza Igora Newerlego oraz aktorki Barbary z domu Szejnbaum. Dorastał na Żoliborzu, gdzie rodzina zajmowała jedno z mieszkań III Kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Dorastał w otoczeniu intelektualistów. Rodzina utrzymywała bliskie relacje z dr. Januszem Korczakiem i Stefanią Wilczyńską, prowadzącymi Dom Sierot, którego wychowanką była jego matka.

Okres okupacji niemieckiej pozostawił w jego pamięci niezatarte ślady. Doświadczył silnych przeżyć związanych z bombardowaniem stolicy, kiedy mieszkańcy zmuszeni byli chować się w piwnicach swoich domów. Po aresztowaniu ojca w styczniu 1943 roku, wspólnie z matką przetrwali wojnę na aryjskich papierach na Żoliborzu. Z okresu powstania warszawskiego zapamiętał informacje o rzezi na Woli i brutalne represje wobec ludności cywilnej. Po klęsce powstania trafił razem z matką do obozu segregacyjnego (Dulag 121) w Pruszkowie, a następnie oboje zostali przetransportowani pod Kraków i uwolnieni.

Po wojnie wrócili do Warszawy. W 1951 roku Jarosław Abramow-Newerly rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie zaangażował się w działalność Studenckiego Teatru Satyryków. Był jego współzałożycielem, aktorem i jedną z najważniejszych postaci. Pisał muzykę oraz teksty piosenek i skecze do przedstawień, które cieszyły się dużą popularnością i uznaniem publiczności. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych współpracował z wieloma czasopismami, m.in. „Szpilki”, „Od Nowa”, Walka Młodych”. W latach 1960–1966 był w Polskim Radiu kierownikiem redakcji Teatru Młodego Słuchacza, dla którego również tworzył słuchowiska.

Oprócz twórczości literackiej zajmował się kompozycją, tworzył muzykę do spektakli teatralnych. Jego zdaniem dzięki pomocy przyjaciół - Marka Ruszczyka i Edwarda Pałasza zaistniał jako kompozytor. To oni tworzyli zapisy nutowe gwizdanych przez niego melodii. Pierwszą nagrodę za muzykę do „Piosenki o okularnikach” otrzymał na festiwalu w Opolu, wraz z Agnieszką Osiecką. Później pisał także teksty piosenek, między innymi szlagieru „Bohdan, trzymaj się”. W latach siedemdziesiątych tworzył głównie teksty sztuk teatralnych, w których w groteskowy sposób przedstawiał peerelowską rzeczywistość.

W 1985 r. Jarosław Abramow-Newerly, wraz z żoną Wandą, wyjechali do Kanady. Powodem wyjazdu było stypendium dla żony, która jako biolog i wirusolog prowadziła badania nad komórkami nowotworowymi. Ostatecznie osiedlili się w Toronto, gdzie Jarosław rozpoczął kolejny etap swojej twórczości literackiej pod pseudonimem Marian Radomski,  współpracując  z polonijnymi czasopismami. Z czasem napisał swoją pierwszą powieść „Alianci”. Jest autorem książek: „Młyn w piekarni”, „Lwy z mojego podwórka, „Piórem i pazurem” i wielu innych. Stworzył literackie portrety swoich kolegów i ich rodzin z żoliborskiego podwórka, a także przyjaciół, wielkich twórców w kontekście historycznym, tworząc w ten sposób unikalne świadectwo czasu wojny i życia w PRL-u.

Dokumenty związane z artystyczną działalnością Jarosława Abramowa-Newerlego zostały przekazane przez niego oraz córkę, Magdalenę, do Archiwum IPN w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci w czerwcu 2024 roku. Zawierają one m. in. teksty sztuk teatralnych, zapisy nutowe, afisze, programy teatralne, fotosy z przedstawień oraz materiały STS-u, a także projekty kostiumów i oryginał rękopisu pierwszej piosenki Agnieszki Osieckiej pt. „Piosenka o kolorach”.