Pamiętamy

IPN BU 4042

Przekazujący: Koło Polaków z Indii 1942–1948

Wybuch II wojny światowej stał się nie tylko początkiem zmagań zbrojnych, ale wiązał się również z tragedią milionów cywilów, dla których każdy dzień był walką o życie. Kilka miesięcy po wkroczeniu wojsk sowieckich na ziemie II Rzeczypospolitej rozpoczęły się masowe deportacje w głąb ZSRS. Pierwsza z czterech tego typu wywózek odbyła się 10 lutego 1940 r. Niedolę dorosłych zesłańców dzieliły także dzieci, niejednokrotnie osierocone w wyniku działań wojennych. Według różnych szacunków liczba obywateli II RP deportowanych w głąb ZSRS w latach 1940–1941 wyniosła między 313 a 323 tysiące, z czego około 132 tysiące stanowiły dzieci
i młodzież[1].

Gdy 30 lipca 1941 r. zawarty został układ Sikorski-Majski, na mocy którego miały powstać Polskie Siły Zbrojne w ZSRS (tzw. Armia Andersa), do miejsc koncentracji, oprócz ochotników do polskiego wojska, zaczęli przybywać również cywile. W 1942 r. rozpoczęła się akcja ewakuacyjna żołnierzy Armii Andersa, a wraz z nimi ludności cywilnej (w tym dzieci), do Iranu. W wyniku wspomnianego przedsięwzięcia schronienie na perskiej ziemi znalazło ponad 38 tysięcyosób[2].

Iran był jedynie przystankiem dla części ewakuowanych Polaków. Los zaprowadził ich w odległe miejsca, m.in. do: Meksyku, Nowej Zelandii, Afryki czy Indii. Na terenie ostatniego z wymienionych państw został utworzony największy na tym terenie obóz, tzw. Osiedle Polskie w Valivade.

Osiedle w Valivade, podobnie jak inne rozrzucone teraz po świecie osiedla i obozy wojennej emigracji polskiej, stworzyło niespotykany przed wojną typ współżycia obywatelskiego. Skupiając na stosunkowo niewielkim terenie jedną z największych gromad uchodźczych, bo ponad 3000 obywateli, reprezentujących wszystkie dzielnice Polski (przeważnie jednak Kresy Wschodnie), wszystkie stany, różne poglądy
i opinie, osiedle Valivade stało się bezwiednie stacją doświadczalną wzajemnego zbliżenia i zespolenia pomimo różnic i przeciwieństw.

Przywołany powyżej fragment artykułu opublikowanego na łamach „Polaka w Indiach” jesienią 1944 r. doskonale obrazuje trud pracy, z jakim musiały się zmierzyć polskie instytucje (nie tylko delegatury poszczególnych ministerstw), aby zapewnić schronienie dziesiątkom tysięcy ludności cywilnej, która wraz z tzw. Armią Andersa opuściła „nieludzką ziemię”. Trasa ewakuacyjna prowadziła w zasadzie przez Morze Kaspijskie do Iranu. Wyjątek stanowiła akcja zorganizowana przez m.in. polski konsulat
i Delegaturę Polskiego Czerwonego Krzyża w Bombaju, podczas której drogą lądową z terenu ZSRS wywieziono około 680 dzieci[3], których rodzice zmarli w miejscu deportacji. Szlak prowadził od Związku Sowieckiego przez Aszchabad, Meszhed, Kwetę, Bandrę do Balachadi.

W pierwszych transportach, które dotarły do Indii w 1942 r., znalazły się wspomniane wyżej polskie sieroty. Dzięki życzliwości maharadży Jam Saheb, Digvijaysinhji, zostały one ulokowane w Balachadi koło Jamnagaru (w pobliżu letniej rezydencji tego indyjskiego arystokraty). Na tym terenie zbudowano nowe osiedle, tzw. Osiedle Dzieci Polskich, które funkcjonowało do 1946 r. Warto wspomnieć, iż w ewakuację polskich dzieci ze ZSRS zaangażowały się takie osoby jak, m.in.: Eugeniusz Banasiński (konsul generalny RP w Bombaju), Kira Banasińska (kierownik Delegatury Polskiego Czerwonego Krzyża w Bombaju), Tadeusz Lisiecki (wicekonsul RP w Bombaju) czy Maria Anna Tyszkiewicz – znana jako Hanka Ordonówna.

Na terenie Indii oprócz wspomnianego osiedla-sierocińca, dla polskich uchodźców zorganizowano również dwa obozy tymczasowe niedaleko Karaczi, tj. Country Club oraz Malir. Ponadto w Panchgani funkcjonowało uzdrowisko koordynowane przez Ośrodek Opieki Społecznej, któremu przewodniczył m.in. Kazimierz Łęczyński. Największym polskim obozem uchodźczym powstałym na terenie Indii było Osiedle Polskie w Valivade. Oficjalne otwarcie zaplanowane było na 8 stycznia 1944 r., jednak
z powodu epidemii dyfterytu, nie doszło do skutku. Warto zaznaczyć, iż już od 1943 r. na teren osiedla zaczęli przybywać polscy uchodźcy z obozów m. in. w Iranie. Valivade szybko stało się tzw. „Małą Polską”. Na jego terenie zorganizowano administrację, zakłady pracy, placówki opieki zdrowotnej
i szkoły. Rozwijało się życie religijne i harcerstwo (komendantem Chorągwi Indyjskiej ZHP był Zdzisław Peszkowski, późniejszy ksiądz prałat oraz kapelan Rodzin Katyńskich i Pomordowanych na Wschodzie), pielęgnowano polską tradycję oraz kulturę, a także pamięć o okupowanej Polsce.

Liczące około 5,00 mb. materiały archiwalne trafiły do zasobu Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej na mocy umowy zawartej 21 marca 2019 r. pomiędzy IPN a przedstawicielkami Koła Polaków z Indii 1942–1948
– Wandą Kuraś i Danutą Pniewską.

Na zespół składają się materiały archiwalne środowiska byłych uchodźców polskich z Indii, którzy po zakończeniu II wojny światowej pozostali na emigracji. Początkowo tworzyli nieformalną grupę osób połączonych więzami przyjaźni i wspólnej przeszłości. Dopiero

w 1990 r. powołali stowarzyszenie, stawiając sobie za cel m.in. gromadzenie archiwaliów dokumentujących ich historię.

Materiały pozyskiwano przede wszystkim od osób związanych z Kołem, ale też podczas kwerend w archiwach zagranicznych. Znalazły się wśród nich fotografie, dokumenty, wspomnienia i relacje, które posłużyły następnie jako baza źródłowa monografii Polacy
w Indiach 1942–1948 w świetle dokumentów i wspomnień
, opublikowanej w Londynie
w 2000 r. Zebrana w ten sposób dokumentacja porusza niemal każdy aspekt życia codziennego w obozach dla uchodźców, w tym szkolnictwo, harcerstwo, opiekę medyczną, sport czy kulturę. Bardzo często materiały wykraczają także poza tematykę związaną bezpośrednio z pobytem uchodźców w Indiach, odnosząc się m.in. do wcześniejszego okresu zesłania w głąb ZSRS, ewakuacji z Armią Andersa, czy powojennych lat spędzonych na emigracji. Oprócz tych materiałów Archiwum IPN otrzymało również m.in. akta organizacyjne i członkowskie, korespondencję, wydawnictwa własne Koła oraz dokumenty związane z działalnością charytatywną.

 

[1] A. Głowacki, Deportacje dzieci i młodzieży w głąb Związku Sowieckiego w latach 1940–1941 [w:] Polskie dzieci na tułaczych szlakach 1939–1950, red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2008, s. 25.

[2] S. Kalbarczyk, Armia Andersa w ZSRS 1941–1942. Niespełnione braterstwo broni z Armią Czerwoną, Warszawa 2020, s. 154.

[3] Polacy w Indiach 1942–1948 w świetle dokumentów i wspomnień, red. L. Bełdowski et al., wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 2002, s. 105.