Pamiętamy

IPN Lu 580

Przekazujący: Andrzej Majewski

W kwietniu 2016 r. w Warszawie Pan Andrzej Majewski przekazał na ręce ówczesnego Naczelnika Oddziałowego Biura Udostepniania i Archiwizacji Dokumnetów w Lublinie pamiątki po zmarłej babce Wandzie Madlerowej – więźniarce KL Ravensbrück. Na ich podstawie łatwo odtworzyć życiorys jednej z czterech pierwszych więźniarek Zamku Lubelskiego wysłanych do tego kobiecego obozu koncentracyjnego w Meklemburgii[1].

Wanda Ewa Madlerowa urodziła się 24 grudnia 1890 r. w Krakowie jako drugie z kolei dziecko Aleksandra Lippomana i Józefy Węglińskiej[2]. Po maturze podjęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim i uzyskała dyplom z biologii. W czasie studiów zaangażowała się w działalność konspiracyjnego Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, w którym poznała swojego przyszłego męża Stefana Madlera.

Po wybuchu I wojny światowej Madlerowie opuścili Kraków i udali się na ziemie czeskie do miejscowości Choceň, gdzie w obozie dla polskich uchodźców Wanda pracowała jako pielęgniarka. Jesienią 1917 r. Madlerowa wróciła wraz z małym synkiem Zbigniewem do Krakowa i podjęła pracę w Instytucie Bakteriologicznym UJ. Niecały rok później Madlerowie przeprowadzili się do Zamościa, gdzie Wandzie zaproponowano objęcie kierownictwa
w powołanym przez grupę zamojskich lekarzy pierwszym w województwie lubelskim laboratorium chemiczno-bakteriologicznym. Z tej funkcji zrezygnowała po przedwczesnej śmierci męża w 1919 r. Podjęła wówczas pracę nauczycielki fizyki w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Marii Konopnickiej w Zamościu. W 1922 r. objęła stanowisko dyrektora tej szkoły, natomiast w 1929 r. przyjęła propozycję zostania dyrektorem Państwowego Gimnazjum Żeńskiego
im. Emilii Plater w Białej Podlaskiej.

Po wybuchu II wojny światowej zaangażowała się w organizację pomocy dla ludności cywilnej oraz wojska. W czerwcu 1940 r. została aresztowana przez Gestapo i osadzona na Zamku
w Lublinie, skąd 4 kwietnia 1941 r., po dziesięciu miesiącach śledztwa, przewieziono ją do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Po przybyciu na miejsce, 19 kwietnia, otrzymała numer obozowy 6010 i czerwony winkiel z literą P, wskazujący na więźniarkę polityczną narodowości polskiej.

Wykorzystując swoje doświadczenie pedagogiczne, Madlerowa włączyła się w obozie
w organizację tajnego nauczania, współorganizując klasy na poziomie gimnazjalnym, w których podjęła się nauki łaciny oraz dwóch klas licealnych. Lekcje prowadziła dla grupki dziewcząt (czasami nawet dla jednej uczennicy), najczęściej przed posiłkami bądź też w czasie pracy, np. przy szyciu tzw. anoraków[3]. Edukowała także poprzez odczyty i prelekcje tematyczne organizowane często w niedziele. Z braku jakichkolwiek pomocy naukowych czerpała z zasobów własnej pamięci. Wykłady pisała na skrawkach papieru pochodzących m.in. z opakowań szpul ze szwalni.

Pod koniec kwietnia 1945 r., po czterech latach pobytu w KL Ravensbrück, Madlerowa razem
z kilkoma tysiącami innych więźniarek opuściła obóz. W wyniku zorganizowanej akcji hrabiego Folke Bernadotte’a Polki zostały przewiezione pociągiem towarowym przez Lubekę do granicy duńsko-niemieckiej, a stamtąd statkiem do Malmö.

Po krótkim okresie kwarantanny w obozach przejściowych w Szwecji Madlerowa przeniosła się do Sztokholmu i włączyła w działalność polskich organizacji emigracyjnych, była m. in.: członkiem zarządu Polskiego Związku byłych Więźniów Politycznych w Szwecji, członkiem prezydium Rady Uchodźtwa Polskiego oraz przewodniczącą Sekcji Odzieżowej Polskiego Komitetu Pomocy.

Wanda Madlerowa zmarła w Sztokholmie 25 sierpnia 1969 r.

Podarowane przez wnuka archiwalia w przeważającej większości dokumentują okres pobytu Madlerowej w obozie koncentracyjnym. W kolekcji, poza naszywką z numerem obozowym
i czerwonym winklem z literą „P”, zachowały się „materialne” dowody wdzięczności i uznania dla obozowej nauczycielki. Zwracają uwagę dewocjonalia z kolorowych trzonków od szczoteczek do zębów zapakowane w woreczek z materiału z obozowego pasiaka, pierścionek z guzika,
z wygrawerowanym numerem obozowym i literą P, oraz laleczka z włóczki. Wśród tych pamiątek wyróżnia się prezent od Joanny Szydłowskiej – miniaturowa rzeźba przedstawiająca krasnoludka jadącego na ważce, zapakowana do pudełeczka, na którym została umieszczona osobista dedykacja: „Szczęśliwej drogi do domu” Joanna Rv. 15 V 43”.

Poza wspomnianymi artefaktami zachowała się również korespondencja Madlerowej z córką Anną z lat 1941–1944, zbiór poezji i modlitw obozowych, zapisanych w ręcznie robionych książeczkach, a także przepisy kulinarne, często notowane na skrawkach niemieckich gazet.

Drugą grupę kolekcji stanowią fotografie związane ze sprawowaniem przez Madlerową funkcji dyrektorki Gimnazjum Żeńskiego w Zamościu oraz z okresu zaangażowania się w działalność polskich organizacji emigracyjnych w Szwecji.

Ze względu na stan zachowania darowizna jest udostępniana obecnie tylko w postaci kopii cyfrowych. Jedynie w wyjątkowych przypadkach jest wydawana zgoda na wypożyczenie oryginałów.

 

[1] Pozostałymi współwięźniarkami były Kamilla Janowicz, Halina Chmielewska i Stanisława Suchoń. Łącznie do KL Ravensbrück wysłano w pięciu transportach około 283 kobiet. Hitlerowskie więzienie na Zamku w Lublinie 1939–1944, red. Z. Mańkowski, Lublin 1988,
s. 316–317. Imienny wykaz transportów znajduje się m.in. w informatorze autorstwa
B. Oratowskiej I trzeba było żyć. Kobiety w KL Ravensbrück – informator do wystawy, Lublin 2010, s. 18–24.

[2] Data, miejsce urodzenia, oraz dane rodziców W. Madlerowej zostały ustalone na podstawie aktu urodzenia z parafii św. Szczepana w Krakowie, znajdującego się w zbiorach własnych wnuka Madlerowej – Andrzeja Majewskiego. Natomiast w źródłach spotyka się jeszcze dwie inne daty urodzenia, tj. 1891 r. lub 1892 r. oraz inne miejsce urodzenia, tj. majątek Rypczyńce na Podolu. Por. F. Panak, Madlerowa z Lippomanów Wanda Ewa [w:] Polski słownik biograficzny, t. 19, red. E. Rostworowski, Wrocław 1974, s. 125; AIPN Lu, 580/1, Życiorys Wandy Ewy Madlerowej, b.d., s. 1.

[3] Anorak – w obozie mianem tym określano rodzaj skafandra podszytego futrem. U. Wińska, Zwyciężyły wartości. Wspomnienia z Ravensbrück, Gdańsk 2006, s. 117.

 

Oprac. Wioletta Woś (Oddziałowe Archiwum IPN w Lublinie)